Quyền tác giả phần mềm máy tính bảo hộ thế nào theo quy định mới nhất?

Trong thời đại công nghệ số, phần mềm máy tính đóng vai trò thiết yếu và việc bảo vệ tài sản trí tuệ này ngày càng quan trọng. Nhiều nhà phát triển và doanh nghiệp băn khoăn về vấn đề Quyền tác giả phần mềm máy tính bảo hộ thế nào tại Việt Nam. Bài viết này, sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan và chi tiết về các quy định pháp luật hiện hành, giúp bạn hiểu rõ hơn về cơ chế bảo hộ, điều kiện, hồ sơ đăng ký cũng như các biện pháp xử lý khi có hành vi xâm phạm quyền tác giả phần mềm máy tính.

Quyền tác giả phần mềm máy tính bảo hộ thế nào theo quy định mới nhất?

Theo Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022) chương trình máy tính (phần mềm) là một trong các đối tượng được bảo hộ quyền tác giả theo điểm m khoản 1 Điều 14.

Tại khoản 1 Điều 22 của Luật này định nghĩa chương trình máy tính là tập hợp các chỉ dẫn được thể hiện dưới dạng các lệnh, các mã, lược đồ hoặc bất kỳ dạng nào khác, khi gắn vào một phương tiện mà máy tính đọc được, có khả năng làm cho máy tính thực hiện được một công việc hoặc đạt được một kết quả cụ thể. Chương trình máy tính được bảo hộ như tác phẩm văn học, dù được thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy.

Phần mềm máy tính được bảo hộ tự động hay cần đăng ký?

Một điểm quan trọng cần lưu ý là phần mềm máy tính được bảo hộ quyền tác giả một cách tự động ngay từ khi được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, dù ở mã nguồn hay mã máy. Pháp luật không bắt buộc phải đăng ký để phát sinh quyền tác giả. Do đó,căn cứ khoản 1 Điều 6 Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022) quy định thì phần mềm máy tính thuộc trường hợp được bảo hộ tự động.

Tuy nhiên, việc đăng ký bản quyền phần mềm tại Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) lại mang đến nhiều lợi ích. Đăng ký giúp chủ sở hữu có chứng cứ pháp lý vững chắc để khẳng định quyền sở hữu hợp pháp và ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền tác giả phần mềm máy tính từ bên thứ ba.

Điều kiện để phần mềm máy tính được bảo hộ quyền tác giả

Theo Điều 12a Luật sở hữu tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022), để một phần mềm được bảo hộ quyền tác giả, nó phải đáp ứng điều kiện về tính nguyên gốc và tính sáng tạo. Tức là, phần mềm phải do chính tác giả trực tiếp sáng tạo từ suy nghĩ, kỹ năng của mình và không sao chép từ tác phẩm của người khác.

Về chủ sở hữu, tác giả có thể là cá nhân trực tiếp tạo ra phần mềm. Hoặc, tổ chức, doanh nghiệp là chủ sở hữu nếu phần mềm được tạo ra theo hợp đồng lao động và giao nhiệm vụ sáng tạo cho tác giả.

Quyền tác giả đối với phần mềm máy tính và quy định về AI

Theo Điều 18 và Điều 22 Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022) quy định thì quyền tác giả đối với phần mềm bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Quyền nhân thân gồm quyền đặt tên, đứng tên, công bố, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Quyền tài sản bao gồm cho thuê bản gốc hoặc bản sao chép, làm phần mềm phái sinh, phân phối, phát  truyền đạt đến công chúng và Biểu diễn tác phẩm trước công chúng trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các bản ghi âm, ghi hình hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào tại địa điểm mà công chúng có thể tiếp cận được.

Đặc biệt, Nghị định số 134/2026/NĐ-CP đã bổ sung Điều 5a vào sau Điều 5 Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, quy định về việc phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là điểm mới quan trọng, thể hiện sự cập nhật của pháp luật Việt Nam trước sự phát triển của công nghệ.

Hồ sơ và quy trình đăng ký quyền tác giả phần mềm

Mặc dù việc đăng ký không bắt buộc, nhưng nó là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ Quyền tác giả phần mềm máy tính bảo hộ thế nào trong thực tiễn.

Hồ sơ đăng ký quyền tác giả được quy định tại Điều 50 Luật Sở hữu trí tuệ, bao gồm Tờ khai đăng ký quyền tác giả (theo mẫu của Thông tư số 08/2016/TT-BVHTTDL), hai bản sao tác phẩm đăng ký (chương trình máy tính), Giấy ủy quyền (nếu nộp thông qua đại diện), tài liệu chứng minh quyền nộp hồ sơ,Văn bản đồng ý của các đồng tác giả, nếu tác phẩm có đồng tác giả, Văn bản đồng ý của các đồng chủ sở hữu, nếu quyền tác giả, quyền liên quan thuộc sở hữu chung và các tài liệu khác theo quy định.

Người nộp hồ sơ phải nộp phí đăng ký theo Thông tư số 211/2016/TT-BTC. Sau khi tiếp nhận hồ sơ hợp lệ và thanh toán phí, Cục Bản quyền tác giả sẽ xem xét và cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả.

Xử lý vi phạm và các trường hợp xâm phạm quyền tác giả phần mềm

Các hành vi xâm phạm quyền tác giả phần mềm máy tính

Các hành vi xâm phạm bản quyền phần mềm bao gồm chiếm đoạt quyền tác giả, mạo danh tác giả, công bố/phân phối phần mềm không được phép, sao chép, làm phần mềm phái sinh, phân phối các bản sao chép trái phép, hoặc làm vô hiệu các biện pháp kỹ thuật bảo vệ quyền tác giả.

Việc sử dụng trái phép phần mềm, đặc biệt trong môi trường doanh nghiệp, có thể gây thiệt hại nghiêm trọng cho chủ sở hữu bản quyền.

Mức phạt khi xâm phạm quyền tác giả phần mềm máy tính

Vi phạm bản quyền phần mềm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.

Theo Khoản 1 Điều 16 Nghị định số 341/2025/NĐ-CP, cá nhân vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả có thể bị phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng. Mức phạt cụ thể phụ thuộc vào số lợi bất hợp pháp, mức thiệt hại và giá trị hàng hóa vi phạm.

Nghiêm trọng hơn, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025), với khung hình phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù đến 03 năm. Ngoài ra, còn có thể cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.

Câu Hỏi Thường Gặp

Phần mềm do AI tạo ra có được bảo hộ quyền tác giả phần mềm máy tính không?

Có, theo quy định mới nhất từ Điều 5a (được bổ sung vào Nghị định số 17/2023/NĐ-CP bởi Nghị định số 134/2026/NĐ-CP), quyền tác giả có thể phát sinh trong trường hợp đối tượng quyền tác giả được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI). Điều này phản ánh sự thích ứng của pháp luật với công nghệ hiện đại.

Việc đăng ký quyền tác giả phần mềm máy tính có bắt buộc không và có lợi ích gì?

Việc đăng ký quyền tác giả phần mềm máy tính không phải là bắt buộc để quyền tác giả phát sinh. Tuy nhiên, việc đăng ký mang lại nhiều lợi ích. Đăng ký giúp chủ sở hữu có bằng chứng pháp lý rõ ràng, tạo cơ sở vững chắc để khẳng định quyền sở hữu và bảo vệ mình trước các hành vi xâm phạm bản quyền, ví dụ như sao chép hoặc phân phối trái phép.

Nếu phần mềm của tôi bị sao chép trái phép, tôi cần làm gì để bảo vệ quyền tác giả phần mềm máy tính?

Khi phần mềm của bạn bị sao chép trái phép, bạn có thể áp dụng các biện pháp tự bảo vệ quyền sở hữu được pháp luật cho phép. Cụ thể, bạn có thể thu thập chứng cứ về hành vi vi phạm. Sau đó, bạn có thể lựa chọn khởi kiện dân sự để yêu cầu bồi thường thiệt hại, yêu cầu cơ quan quản lý nhà nước xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định số 341/2025/NĐ-CP, hoặc tố cáo để xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự nếu mức độ vi phạm đủ nghiêm trọng theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025).

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý trực tiếp. Để được hỗ trợ chính xác, vui lòng liên hệ Công Khánh Luật.